Zachowek: Czym jest, komu przysługuje i jak obliczyć? [Poradnik]

Czym jest zachowek i ile wynosi zachowek? Spadkobierca a spadek – jak dziedziczyć i czy zachowek przepada przez niedopełnienie obowiązków rodzinnych? (Kodeks cywilny)

Wielu spadkodawców jest przekonanych, że testament daje im absolutną swobodę w rozporządzaniu majątkiem. Myślą, że mogą po prostu pominąć w spadku kogoś z najbliższej rodziny. To prawda, ale… tylko częściowo.

Polskie prawo przewidziało bowiem specjalną instytucję, która chroni najbliższą rodzinę przed pominięciem w spadku. Tą instytucją jest zachowek.

To jeden z najbardziej konfliktogennych tematów w prawie spadkowym. Dlaczego? Bo zachowek często oznacza, że osoby powołane do spadku w testamencie, albo te, które otrzymały darowiznę doliczaną do zachowku za życia spadkodawcy, i tak będą musiały spłacić pominiętych członków rodziny. W dzisiejszym artykule wyjaśnię Państwu prostym językiem, czym jest zachowek, komu przysługuje zachowek, jak obliczyć zachowek i jak można się go domagać.

Czym jest zachowek?

Wyobraźmy sobie sytuację: ojciec, mający dwójkę dzieci, w testamencie cały swój spadek zapisuje tylko jednemu z nich. Drugie dziecko zostaje z niczym. Czy to sprawiedliwe? Prawo uznaje, że nie do końca. W mojej praktyce najczęściej spotykam się z takim właśnie scenariuszem – zaskoczeniem pominiętego dziecka, które dowiaduje się, że ma roszczenie o zachowek.

Zachowek to uprawnienie, które Kodeks cywilny przyznaje najbliższej rodzinie spadkodawcy, która została pominięta w testamencie, wydziedziczona bezpodstawnie lub pominięta wskutek dokonanych przez spadkodawcę za życia darowizn lub zapisów.

Mówiąc najprościej: zachowek zabezpiecza najbliższych na minimalnym poziomie. To nie jest prawo do konkretnych przedmiotów ze spadku (np. do połowy mieszkania), ale roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniędzy. Jest to swego rodzaju kompromis między wolą spadkodawcy a ochroną interesów rodziny.

Zachowek a dziedziczenie: Dlaczego testament to nie wszystko?

Często na sali sądowej widzę jak mylone są te dwa pojęcia: zachowek a dziedziczenie. Musimy je stanowczo odróżnić.

Dziedziczyć można na dwa sposoby:

1. Z ustawy (tzw. dziedziczenie ustawowe), gdy spadkodawca nie pozostawił testamentu. Wtedy spadek trafia do rodziny w kolejności określonej przez Kodeks cywilny.
2. Z testamentu, gdy spadkodawca sam zdecydował, kto ma po nim dziedziczyć.

Spadkodawca ma pełne prawo w testamencie pominąć ustawowego spadkobiercę (np. córkę) i zapisać cały majątek osobie spoza rodziny (np. przyjacielowi). W takiej sytuacji córka nie będzie dziedziczyć, ale właśnie wtedy aktywuje się jej prawa do zachowku.

Testament decyduje, kto jest spadkobiercą, ale zachowek to roszczenie pieniężne, które ten spadkobierca (lub obdarowany) będzie musiał zaspokoić.

Komu przysługuje zachowek? Kto może ubiegać się o zachowek?

Prawo precyzyjnie określa, komu należy się zachowek. To bardzo wąska grupa. Uprawnienie do zachowku mają tylko te osoby, które byliby powołani do spadku z ustawy, gdyby nie było testamentu.

Są to:

1. Zstępny (czyli dzieci, wnuki, prawnuki itd.).
2. Małżonek spadkodawcy.
3. Rodzice spadkodawcy (ale uwaga! rodzice dziedziczą ustawowo tylko wtedy, gdy spadkodawca nie miał dzieci ani wnuków, więc tylko w takiej sytuacji przysługuje im zachowek).

Ważne: zachowek nie przysługuje rodzeństwu spadkodawcy, teściom ani partnerom w związkach nieformalnych (konkubentom).

Czy roszczenie o zachowek można odziedziczyć?

Tak, ale na specjalnych zasadach. Roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy ten spadkobierca ten należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.

Przykład: Jeśli dziadek pominął w testamencie swojego syna (ojca), a ojciec zmarł, zanim zdążył uzyskać zachowek od dziadka, to prawo do tego zachowku przechodzi na wnuka. Wnuk (jako zstępny) należy do kręgu uprawnionych po dziadku.

Wysokość zachowku: Ile wynosi zachowek i jak go obliczyć?

To kluczowe pytanie. Wysokość zachowku zależy od dwóch czynników: kim jest osoby uprawnionej do zachowku i jaki udział spadkowy by jej przypadał.

Zachowek wynosi:

• 2/3 (dwie trzecie) wartości udziału spadkowego, który by jej przypadał przy dziedziczeniu ustawowym – jeśli uprawniony jest małoletni (poniżej 18 lat) LUB trwale niezdolny do pracy.
• 1/2 (jedna druga) wartości tego udziału – we wszystkich pozostałych przypadkach.

Co to jest ten „udział spadkowy”? To ułamek, jaki spadkobierca dostałby, gdyby nie było testamentu.

Przykład (jaki procent wynosi zachowek po rodzicach?): Pan Jan zmarł. Miał żonę i dwójkę dorosłych, zdrowych dzieci (to jego zstępny i drugi zstępny). W testamencie wszystko zapisał żonie. Gdyby nie było testamentu, dziedziczenie ustawowe wyglądałoby tak: żona i dwójka dzieci dziedziczą po 1/3 spadku. Udział spadkowy każdego dziecka to 1/3. Dzieci są dorosłe, więc ich należny zachowek to 1/2 tego udziału. Obliczenia: 1/2 (bo dorosły) * 1/3 (udział ustawowy) = 1/6. Każdemu z pominiętych dzieci należy się zachowek w wysokości 1/6 wartości całego spadku po ojcu. Żona, która odziedziczyła wszystko, będzie musiała im ten zachowek wypłacić.

Obliczenia zachowku: Co wlicza się do spadku (darowizna, zapis)?

Tu sprawy zaczynają się komplikować. Aby obliczyć wysokość zachowku, nie bierzemy pod uwagę tylko tego, co spadkodawca zostawił w chwili śmierci. Musimy ustalić tzw. „substrat zachowku”.

Najpierw ustalamy czysta wartość spadku. Czystą wartość spadku oblicza się prosto: bierzemy aktywa (stanem czynnym spadku w chwili otwarcia spadku) i odejmujemy długi (pasywa). Co ważne, nie odejmujemy długów wynikających z zapisów zwykłych i poleceń.

Do tej czystej wartości spadku musimy doliczyć:

1. Zapis windykacyjny (czyli konkretny przedmiot, np. samochód, zapisany komuś w testamencie notarialnym, który przechodzi na tę osobę automatycznie w chwili śmierci spadkodawcy).
2. Darowizny dokonane przez spadkodawcę (z pewnymi wyjątkami).

To doliczanie darowizn jest kluczowe. Spadkodawca nie może uciec przed zachowkiem, rozdając cały majątek za życia.

Które darowizny doliczamy?

• Doliczamy zawsze darowizny dokonane na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku (np. darowizna dla syna 20 lat temu – doliczamy).
• Doliczamy darowizny na rzecz osób obcych, ale tylko te dokonane na mniej niż 10 lat przed otwarciem spadku (śmiercią spadkodawcy).
• Nie doliczamy drobnych, zwyczajowych darowizn (np. prezenty urodzinowe) ani darowizn dokonanych dawniej niż 10 lat przed śmiercią na rzecz osób obcych.

Wartość spadku ustala się według cen z chwili orzekania o zachowku, ale wartość darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. Wiem, brzmi skomplikowanie – w praktyce oznacza to, że jeśli spadkodawca podarował komuś stary dom, a obdarowany go wyremontował, to do zachowku liczymy wartość starego domu, ale po dzisiejszych cenach rynkowych.

Kiedy zachowek nie przysługuje? Wydziedziczenie i rola obowiązków rodzinnych.

Jako radca prawny specjalizujący się w prawie spadkowym, Anna Klisz, muszę podkreślić, że istnieją sytuacje, gdy zachowek nie przysługuje, mimo że dana osoba należy do kręgu uprawnionych.

1. Wydziedziczenie To najsilniejsza broń spadkodawcy. Spadkodawca może w testamencie pozbawić uprawnionego prawa do zachowku. Ale uwaga! Nie można tego zrobić „bo tak”. Kodeks cywilny (art. 1008) pozwala na skuteczne wydziedziczenie tylko z trzech, bardzo konkretnych powodów:

• Jeśli uprawniony postępuje uporczywie wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (np. prowadzi skrajnie naganny tryb życia mimo próśb rodzica).
• Jeśli dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności (np. pobił spadkodawcę).
• Jeśli uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych (np. trwały brak opieki nad chorym rodzicem, zerwanie kontaktu bez powodu).

Powód wydziedziczenia musi jasno wynikać z treści ważnego testamentu. Jeśli wydziedziczenie jest bezpodstawne, uprawniony może je podważyć i dalej ubiegać się o zachowek.

2. Odrzucenie spadku lub zrzeczenie się dziedziczenia Jeśli spadkobierca odrzuci spadek (np. dlatego, że jest zadłużony), traci również prawo do zachowku. Nie można „odrzucić długów, a wziąć zachowek”.

3. Niegodność dziedziczenia Jeśli sąd orzeknie (na wniosek innego spadkobiercy), że ktoś jest niegodny dziedziczenia (np. zabił spadkodawcę, sfałszował testament), taka osoba traktowana jest jakby nie dożyła otwarcia spadku i traci prawo do zachowku.

Roszczenie o zachowek: Jak uzyskać zapłatę i kiedy roszczenie się przedawnia?

Zachowek nie pojawia się automatycznie. Trzeba się o niego upomnieć. To jest właśnie roszczenie o zachowek.

Kto płaci zachowek?

W pierwszej kolejności za zachowek odpowiada spadkobierca powołany w testamencie.

Jeśli uzyskanie zachowku od spadkobiercy jest niemożliwe (np. czysta wartość spadku jest zerowa, bo wszystko rozdano), albo gdy należny mu zachowek jest wyższy niż to, co spadkobierca odziedziczył, wkraczamy dalej.

Następni w kolejności do zapłaty są ludzie, którzy otrzymali zapis windykacyjny.

A jeśli to wciąż za mało? W ostatniej kolejności odpowiadają osoby, które otrzymały darowiznę doliczoną do spadku (zaczynając od tej dokonanej najpóźniej).

Przedawnienie – 5 lat to kluczowy termin

Musicie Państwo pamiętać, że roszczenie o zachowek nie jest wieczne. Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat:

• od ogłoszenia testamentu (jeśli był testament),
• od otwarcia spadku (czyli śmierci spadkodawcy), jeśli testamentu nie było.

Jeśli uprawniony przeoczy ten termin, a pozwany spadkobierca podniesie w sądzie zarzut przedawnienia, sąd oddali powództwo. Pieniędzy nie odzyskamy.

Jak widać, zachowek to skomplikowana materia. Chroni rodzinę, ale ogranicza wolę spadkodawcy. Jeśli stoicie Państwo po stronie uprawnionych do zachowku lub po stronie zobowiązanych do jego zapłaty, warto skonsultować swoją sytuację z prawnikiem, aby precyzyjnie ustalić wysokość zachowku i możliwości dochodzenia swoich praw, w tym ewentualnego obniżenia zachowku w sądzie.